Moeder der Rotterdamse schilders

De voorafgaande post ging over een tentoonstelling van kunst en nijverheid, vervaardigd door vrouwen, die in juni 1878 in Leeuwarden plaatsvindt.[1] Sommige van de aldaar exposerende vrouwen zijn dan reeds bekende kunstenaars. Anderen zijn dat nog niet, maar gaan later wel naam voor zichzelf maken. Een van hen is Jacoba de Graaff (1857-1940) uit Rotterdam. De Graaff zal van grote betekenis blijken voor de Rotterdamse kunstwereld. Op haar begrafenis in 1940 noemt de Rotterdamse kunstenaar Marius Richters haar niet voor niets moeder der Rotterdamse schilders. Daaraan gaat uiteraard een lange loopbaan vooraf die begint met de tentoonstelling in Leeuwarden in 1878 waar De Graaff samen met haar zus Hendrika exposeert.

Uit Rotterdam

Op de tentoonstelling in 1878 pronken kunstwerken van gevestigde kunstenaressen naast producten van jonge onbekenden. Eerder schreef ik bijvoorbeeld een post over de ingekleurde foto’s van een vrouw uit Rotterdam, die inzendt onder de naam J. Allan. Ook zijn er tekeningen van “Hendrika de Graaf” en “Jacoba A. de Graaf”, beide eveneens uit Rotterdam. Het gaat om de dochters van een hoedenwinkelier en -fabrikant, genaamd Jacobus de Graaff, en huisvrouw Antonia Alida Bikkers.

Hendrika wordt geboren op 29 september 1855.[2] Twee jaar later komt Jacoba Antonia ter wereld, op 28 september 1857.[3] Dat betekent dat Hendrika ten tijde van de tentoonstelling in Leeuwarden 22 jaar oud is, Jacoba 20.

Vooral de tekeningen van Jacoba vallen bij recensenten in de smaak. Een van hen somt een aantal “hoogst verdienstelijke teekeningen” op:

Wij bepalen ons tot de verwijzing naar nos. 32, 40, 133 en 266 in vak 4, en tot nos. 56, 47, 13, 130 en 127 in vak 3.

– Leeuwarder courant (12 juli 1878), p. 10 via Delpher

Onder de genoemde nummers bevindt zich bijvoorbeeld ook een tekening van de nog jonge beeldhouwster Georgine Schwartze (nr. 127) en van ervarener schilderes Sara Sartorius (nr. 40). Nummer 47 is een van twee inzendingen van Jacoba. Het werk van de jonge kunstenares valt kennelijk op tussen de grote hoeveelheid aan tekenwerk.

The Secular Chronicle

De aandacht voor De Graaffs inzending krijgt bovendien een staartje. Een journalist van het Britse maandblad The Secular Chronicle noemt namelijk de bijdrage van Jacoba aan “an exhibition held in Holland, for women only”. Gezien de omschrijving moet het hier wel gaan om de tentoonstelling in Leeuwarden. Daarvan zegt de journalist echter ook dat het “a competitive exhibition” is, waar De Graaff, “a young lady of 17 years of age” de hoogste onderscheiding heeft binnengesleept:

Miss Jacoba de Graaff a young lady of 17 years of age has just carried off the highest prize in art at a competitive exhibition held in Holland, “for women only.” The lady’s elder sister had already disinguished herself in linguistics and obtained an educational degree which would enable her under Government sanction to open a public school. These two ladies are the nieces of our contributor and friend Dr Bikkers.

– The Secular Chronicle (4 augustus 1878), p. 58 via Google Books

De deelname van Hendrika wordt eveneens genoemd. Toch staan er in het bericht ook twee aanwijsbare fouten. Allereerst zijn aan de tentoonstelling in Leeuwarden geen prijzen verbonden, slechts een verloting. Ten tweede stelt de journalist dat Jacoba 17 jaar oud is. Ook dat klopt niet. Jacoba is immers 20 ten tijde van de expositie.

Een schilderes en een gouvernante

Desalniettemin moet het om één en dezelfde kunstenares gaan. De naam van Jacoba wordt immers expliciet vermeld. Bovendien zijn Jacoba en Hendrika inderdaad nichtjes van Dr Bikkers die de journalist “our contributor and friend” noemt. Het gaat hier waarschijnlijk om Alexander Bikkers, dagbladcorrespondent in Londen. Hun moeder Antonia Alida Bikkers is namelijk een oudere zus van hem.[4]

Ten slotte benoemt de journalist van The Secular Chronicle dat Jacoba’s oudere zus recent een onderwijsgraad heeft behaald. Als het gezin De Graaff-Bikkers vanaf 1888 ingeschreven staat aan de Lage Oostzeedijk in Rotterdam, is vader commissionair, Jacoba kunstschilderes en Hendrika – abusievelijk Hendrina genoemd – gouvernante.[5] Dat wijst er inderdaad op dat Hendrika, met een taalkundig akte-examen op zak, kiest voor een loopbaan in het onderwijs.

Academie

Hendrika neemt na Leeuwarden geen deel meer aan tentoonstellingen, maar voor Jacoba geldt het tegenovergestelde. In hetzelfde jaar nog behaalt Jacoba een Lager Onderwijs Akte in tekenen, volgens De standaard (14 november 1878). Daarna begint ze met haar studie aan Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam. Daar krijgt ze tekenlessen van Van Eysden, anatomie van dr. Goddard, en boetseervakken van Eckhardt, volgens Het vaderland (2 augustus 1940).

Van 1880 tot 1883 krijgt ze bovendien lessen van schilders Henricus Joannes Melis en van Jozef Israëls, volgens Het vaderland (27 december 1932). Kunstenaarsbiograaf Pieter Scheen noemt daarnaast ook nog Johannes Bergsi als een van De Graaffs tekenleraren op de academie. Bovendien doet zij in deze tijd vriendschappen op met collega-kunstenaars, zoals met het echtpaar Mesdag-van Houten en schilder Kos Koolhaalder.[6]

Tentoonstellingen

Dan gaat het snel met De Graaffs artistieke carrière. Ze timmert immers hard aan de weg en de tentoonstellingen waaraan ze deelneemt, volgen elkaar in rap tempo op. Allereerst exposeert ze een stilleven van sleutelbloemen in Den Haag in 1881. Het leidt opnieuw tot aandacht in de Engelse pers:

De Engelse verslaggever wijst vooruit naar een tentoonstelling in Engeland, maar het is mij nog onduidelijk waar De Graaff haar “picture of English life” vervolgens exposeert.

In 1882 neemt De Graaff vervolgens deel aan drie verschillende tentoonstellingen. Allereerst stuurt ze haar Primula veris naar een tentoonstelling van kunstwerken door vrouwen, gehouden in Amsterdam. Bovendien hangt een ander stilleven op een Rotterdamse tentoonstelling en ze exposeert tot slotte twee werken op de tentoonstelling van kunstenaarsgenootschap Maatschappij Arti et Amicitiae, wederom in Amsterdam.

Lof voor bloemen

Naar de genoemde tentoonstellingen stuurt de Graaff bloemen, portretten en landschappen. Toch zijn het vooral haar bloemschilderijen die geregeld op publieke waardering kunnen rekenen. The Englishwoman’s Review steekt al de loftrompet over De Graaffs Primula veris of sleutelbloemen. In 1888 schrijft bovendien een recensent in De Maasbode (22 juni 1888) dat Rozen en Seringen – twee afzonderlijke schilderijen op een tentoonstelling van De Kunstclub in Rotterdam – de naam van de schilderes “eervol ophouden”.

Een journalist schrijft naar aanleiding van de achtste tentoonstelling van schilderijen van kunstvereeniging Pictura in Zutphen bovendien:

Het schilderij Narcissen op de Haagse salon in 1890 gooit eveneens hoge ogen. Een recensent van Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage (29 mei 1890) noemt het hare dan zelfs in één adem met de schilderstukken van gevestigde bloemschilders als Geraldine van de Sande Backhuyzen, Margaretha Roosenboom en Adrienne van Hogendorp-s’Jacob. Deze drie vrouwen mogen ieder afzonderlijk als toonaangevend in het genre worden beschouwd. Het is dus een veelzeggend rijtje namen.

Neo-impressionisme

De Graaff beperkt zich echter niet tot bloemen. In 1916 geeft kunstcritica Albertine Draaijer-de Haas een beschouwing van het werk van Jacoba de Graaff voor De Haagsche vrouwenkroniek. Daarin beschrijft ze De Graaffs ontwikkeling als leerlinge in de manier van de Haagse school tot een kunstenares met een eigen stijl die Draaijer-de Haas onder de noemer “modern neo-impressionistisch” schaart:

Haar eerlijke zienswijze is wel eens niet bekoorlijk medegedeeld. En voor velen die vóór alles de uiterlijke bekoorlijkheid eeren, is dit ernstige, dikwijls knappe schilderwerk een verloren gave.

– Albertine Draaijer-de Haas in Haagsche vrouwenkroniek 1916, p. 2.

Daarbij, zo luidt het oordeel van de kunstcritica, heeft De Graaffs werk “de ondeugd van de deugd”. Daarmee bedoelt ze dat De Graaff niet schildert om te plezieren en dus geen geen bekoorlijkheid nastreeft, maar eerlijkheid ambieert.

Het kunstbeschouwelijke stuk in Haagsche vrouwenkroniek krijgt bovendien illustraties. De redactie kiest voor twee landschappen van De Graaff, beide met figuren op de voorgrond. Ook dat zijn immers thema’s waaraan de veelzijdige kunstenares zich geregeld waagt.

Teuntje in Zeeuws kostuum

Bovendien behoren portretten tot De Graaffs specialiteiten. Een portret van een meisje in Zeeuwse kledij, getiteld Teuntje, krijgt eveneens veel aandacht. Het schilderij wordt als reproductie opgenomen in het begeerde kerstnummer van de Haagsche Post in 1921.[7]

Daarbij blijft het niet. Het doek siert ook de publicatie La Hollande (1922). Het Franstalige boek over Nederland, gericht op een buitenlandse markt, is geïllustreerd met enkele lithografieën naar olieverfschilderijen, waaronder het doek Teuntje van Jacoba de Graaff. Daarin krijgt het trouwens de alternatieve titel Costume de Zélande.

Enkele jaren later komt het schilderij nog eens onder bredere aandacht. Dan wordt een detail van het schilderij namelijk nogmaals gereproduceerd in Algemeen Handelsblad (7 juli 1928), “met toestemming van de Haagsche Post”.

Landschappen

Haar reeds genoemd landschappen, met en zonder vee, schildert De Graaff in Drenthe, Overijssel, Brabant en op de Veluwe. Later schildert en tekent de kunstenares vooral in het Westland waar ze in 1932 ook naartoe verhuist. In Naaldwijk gaat ze dan wonen, samen met haar zus Hendrika, die inmiddels weduwe is.[8] Het vertrek van de inmiddels 75-jarige kunstenares uit Rotterdam brengt de pennen van journalisten in beweging, bijvoorbeeld in Het vaderland (27 december 1932). Voor deze nationale krant schrijft een Rotterdamse correspondent dat De Graaff “de stad waar zij geboren is en waar zij een menschenleeftijd heeft gewoond” gaat verlaten. “Niet om te rusten.”

Dat De Graaff op hoge leeftijd druk blijft schilderen en tekenen, blijkt wel enkele jaren later. In 1937 organiseert een groep Rotterdamse schilders immers een tentoonstelling in de Delftsche Poort ter gelegenheid van haar 80ste verjaardag.[9] De tentoonstelling en de kunstenares krijgen dan uitvoerig aandacht in de pers. Veel journalisten grijpen het initiatief aan om op De Graaffs lange carrière terug te blikken. Ook in het buitenland werden haar schilderijen gekocht, weet bijvoorbeeld een journalist van De Maasbode (22 september 1937). Daaraan voegt deze bovendien toe dat de 80-jarige nog dagelijks werkt.

Werklust

Ondanks haar hoge leeftijd is De Graaff klaarblijkelijk nog steeds als kunstenares actief. De expositie bevat dan ook zowel oud als nieuw werk. Vooruitziend naar de opening weet de voornoemde journalist van De Maasbode bovendien nog te vertellen:

Aanvankelijk portretschilderes, voelde zij zich later meer aangetrokken tot het landschap en de dieren; bloemen hadden echter steeds hare liefde, wat nog steeds het geval is.

Het lijkt echter vreemd om de jonge De Graaff vooral als portretschilderes te profileren. Vanaf de eerste groepstentoonstelling stuurt De Graaff immers vooral bloemen. Daarnaast stuurt ze ook af en toe stillevens, landschappen en inderdaad portretten. Die vinden we bijvoorbeeld op tentoonstellingen in Rotterdam 1885, Haarlem 1889, Amsterdam 1895 en Den Haag 1896. Omdat portretten vooral particuliere opdrachten zijn, vinden deze wellicht minder snel hun weg naar exposities.

Hoe dan ook, de kunstenares beperkt zich op geen enkel moment tot een of ander genre, maar bestrijkt vanaf het begin van haar professionele loopbaan een breed scala aan thema’s.

Feestelijke opening

De tentoonstelling in de Delftsche Poort wordt feestelijk geopend en kan op grote belangstelling rekenen volgens De Maasbode (26 september 1937). Onder andere de burgemeesters van Rotterdam en van Naaldwijk spreken de bejaarde schilderes toe.

De Graaff woont immers sedert enkele jaren in Naaldwijk, maar heeft daarvoor haar leven lang in Rotterdam doorgebracht. De Rotterdamse burgemeester is daar bovendien vanwege een persoonlijke geschiedenis met De Graaff. Met de overleden moeder van de Rotterdamse burgemeester Droogleever Fortuyn is De Graaff sinds haar academietijd bevriend geweest, weet de journalist van Rotterdamsch nieuwsblad (27 september 1937). Jacoba Gerarda Wolvekamp schilderde ook en had, net als De Graaff, les gekregen van Melis. Bij gebrek aan een eigen atelier mocht de jonge kunstenares zelfs dat van Wolvekamp delen.[10]

Behalve burgemeesters nemen collega-kunstenaars het woord bij de opening van de tentoonstelling. Onder hen zijn schilders Marius Richters, Johannes Tielens, Herman Bieling, Kees de Voogt, Bernard Canter en de eerder genoemde Koolhaalder die De Graaff sinds haar academietijd kent. Vooral prijzen aanwezigen de Graaffs hulpvaardigheid en haar belangeloze toewijding aan medekunstenaars. Richters noemt haar daarom de moeder der Rotterdamse schilders, schrijft een journalist:

Marius Richters schetste de veranderingen in het leven en de kunst sedert de jeugd van mej. De Graaff. Spr[eker] herinnerde eraan, hoe zij velen geholpen heeft in haar leven en aldus den eerenaam verdient van moeder der Rotterdamsche schilders.

– De Maasbode (26 september 1937) via Delpher

Behalve haar kunst krijgt dus ook haar inzet voor mede-kunstenaars aandacht. Ook Bieling benoemt De Graaffs goede hart, memoreert een journalist in Rotterdamsch nieuwsblad (27 september 1937).

Zorg voor kunstenaars

Vooral de zorg en aandacht voor medekunstenaars komt veelvuldig aan bod tijdens de toespraken. Die zorg blijkt ook wel uit alle organisaties, comités en commissies waarin De Graaff zitting heeft of heeft gehad. Als bijvoorbeeld in 1897 in Rotterdam een plaatselijk comité voor de nationale tentoonstelling van vrouwenarbeid wordt opgericht, neemt De Graaff de afdeling Beeldende Kunst voor haar rekening, volgens Het vaderland (9 april 1897).Ook zit ze in het bestuur van kunstenaarsvereniging De Onafhankelijken. Als zodanig laat de Graaff zich in 1914 fotograferen met de overige bestuursleden.

In datzelfde jaar besluiten Rotterdamse kunstenaars bovendien tijdens een algemene vergadering tot de oprichting van vereniging onder de naam Beeldende Kunstenaars te Rotterdam. Ook De Graaff treedt toe.[11] Wanneer de kunstenaarsvereniging De Rotterdammers een raad opricht die voor de belangen van beeldend kunstenaars opkomt, neemt de schilderes ook daarin zitting, met eerder genoemde vriend en collega-kunstenaar Canter.[12]

Wegens succes

Niet alleen de opening van de tentoonstelling in de Delftsche Poort wordt gretig bezocht, ook de tentoonstelling zelf kent een grote toeloop. Zoveel blijkt ten minste als de expositie van De Graaffs werk wegens succes nog met een week wordt verlengd, volgens De Maasbode (11 oktober 1937). In januari 1938 stelt Jacoba nog eenmaal tentoon, in de kunstzalen van de gebroeders Koch te Den Haag volgens Haagsche courant (28 december 1937). Ook die tentoonstelling wordt met twee weken verlengd, meldt dezelfde krant op 27 januari 1938.

Hendrika overlijdt in 1939, Jacoba het jaar daarna.[13] De dood van de Rotterdamse schilderes krijgt aandacht in verschillende lokale kranten zoals De Maasbode (1 augustus 1940) en Haagsche courant (2 augustus 1940), en ook in de nationale pers. Het bericht van haar overlijden wordt onder andere gedeeld in Algemeen handelsblad (2 augustus 1940), De Nederlander (2 augustus 1940) en Het vaderland (2 augustus 1940). De Graaff wordt vervolgens onder grote belangstelling begraven. Dat lezen we ten minste in verschillende kranten, zoals Haagsche courant (5 augustus 1940).

Schapen

Na De Graaffs dood wordt haar grote kunstcollectie, met schilderijen en etsen als ook werk van bevriende kunstenaars in haar bezit geveild. De opbrengst gaat naar verenigingen voor hulpbehoevende blinden volgens Rotterdamsch nieuwsblad (25 juni 1941). De hoogste bedrag levert een doek met lathyrus, een bloemenschilderij dus. Dat is het genre waarmee De Graaff vanaf haar vroegste begin als kunstenares het meeste succes boekt.

Alleen bij het zien van alle doeken met schaapjes verzucht een journalist die de veiling bijwoont:

Alleen voor schaapjes zonk de belangstelling, want er waren er zóóveel…

Het lijkt een paradox: de kwaliteit van De Graaffs werk raakt ondergesneeuwd door het eenzijdige aanbod, terwijl de loopbaan van Jacoba de Graaff zich aanvankelijk kenmerkt doordat haar veelzijdigheid.

Schenkingen

Enkele musea bezitten heden ten dage nog werk van Jacoba de Graaff. Het werk in openbare collecties betreft bovenal grafisch werk. Door aankoop in 1911 verwerven zowel Rijksmuseum als Museum Boijmans bijvoorbeeld enkele etsen.[14] Kort daarop schenkt De Graaff enkele etsen aan het Rijksmuseum.[15] In 1925 schenkt ze vervolgens aan Museum Boijmans etsplaten in verschillende staten “als aanvulling van haar reeds aanwezig werk” volgens De Maasbode (12 november 1925).

Bovendien schaft het Museum Boijmans uit de nalatenschap van De Graaff een berglandschap met waterval aan, waarvan gedacht wordt dat het van de Franse kunstenaar Gustave Courbet is, al is daar nu twijfel over.[16]

Ook enkele kleinere musea hebben werk van De Graaff in hun collecties. Het Westlands Museum krijgt dat als De Graaff nog in leven is: “Het gemeente-museum te Naaldwijk bezit verschillende bekende werken van haar hand”, melden immers journalisten in Haagsche courant (5 augustus 1940) en Nederlandsch Dagblad (5 augustus 1940).

Ook Drents Museum bezit een ets met schapen. De Instituut Collectie Nederland tot slot bezit twee olieverfschilderijen van de Graaff, een bloemstuk en een portret, die samen gelukkig enig tegenwicht bieden aan de grote hoeveelheid grafisch werk in de eerder genoemde museale collecties.[17] Daaruit blijkt tenminste dat De Graaffs oeuvre meer omvat dan (geëtste) landschappen en stalinterieurs met schapen. Bloemen, portretten en stillevens behoren zeker ook tot haar geprezen repertoire.

Veelzijdigheid

De tentoonstelling in Leeuwarden in 1878 markeert het begin van Jacoba’s loopbaan als kunstenares. Dat geldt overigens ook niet voor haar zus Hendrika die immers eveneens in Leeuwarden exposeert. De schrijver van de uitvoerige necrologie over Jacoba de Graaff in De Maasbode memoreert hoe haar vader de twee zussen interesseert voor beeldende kunst en hen meeneemt op museumbezoeken. Hendrika kiest echter voor een loopbaan in het onderwijs, Jacoba legt zich volledig en gepassioneerd toe op de kunst. Voor haar is de tentoonstelling in Leeuwarden de start van een lange loopbaan die voortduurt tot haar dood in 1940.

In die periode bestrijkt De Graaff een breed scala aan thema’s. Ze schildert portretten, landschappen en interieurs, dorpsgezichten en stillevens, bloemen, dieren en figuurvoorstellingen. Bovendien bekwaamt ze zich in verschillende technieken, waaronder het etsen. Haar veelzijdigheid combineert De Graaff bovendien met een enorme werklust en sociale betrokkenheid.

Pas in latere jaren gaat De Graaff zich meer toeleggen op landschappen en stalinterieurs, vooral met schapen. Kunsthistoricus Albert Plasschaert schrijft daarom in 1923: “Ze schildert buiten (Kralingen, Heeze, Otterloo, Nunspeet, Elspeet etc.) meest landschap met vee.”[18] Het doet ook de genoemde journalist bij de veiling van haar nalatenschap verzuchten dat er zich wel heel veel schaapjes in haar nalatenschap bevinden. Om De Graaff daarop af te rekenen, zou de polyvalente kunstenares te kort doen. Immers, waar ze mee eindigt, definieert haar lange carrière niet. Haar veelzijdigheid en haar enorme productiviteit over een periode van ruim 60 jaar zijn inmiddels aan een herwaardering toe.

Tentoonstellingen

Lijsten met Jacoba’s tentoonstellingen staan online. Scheen noemt tentoonstellingen tussen 1881 en 1903 en geen enkele daarvoor, ook niet die in Leeuwarden in 1878, of na 1903. Een lange lijst van De Graaffs tentoonstellingen is ook te vinden op Art Index, maar de meeste van de daar genoemde dateren pas van ná 1917. Beide overzichten zijn dus verre van volledig. Bovendien noemt Art Index – gebaseerd op website van het Stedelijk Museum – abusievelijk enkele tentoonstellingen waaraan een beeldhouwer met de naam Jacobus de Graaff (1876-1936) deelneemt, in 1918, 1919 en 1921. De afgekorte vorm “Jac de Graaff” leidde tot verwarring, maar het gaat uiteraard om iemand anders.

Om het vertekende beeld te nuanceren, heb ik de tentoonstellingen, genoemd in Scheens lexicon en Art Index, samengevoegd, gecorrigeerd en verder aangevuld met informatie uit contemporaine catalogi en kranten. Het resultaat, dat overigens nog steeds niet compleet is, staat hieronder.

Literatuur

Hieronder volgen de catalogi op basis waarvan ik het voorgaande tentoonstellingsoverzicht heb samengesteld. De tentoonstellingscatalogi zijn te vinden op de websites van het RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, de bibliotheekcatalogus van het Stedelijk Museum en op Google Books.

Catalogi

• Cat. Amsterdam 1878. Het vaderlandsch album, ter welkomstgroet van H.K.H. Prinses Hendrik der Nederlanden, te Soestdijk, op den 2den October 1878 aangeboden (Amsterdam: Van Bonga), p. 9. [Google Books]
• Cat. Amsterdam 1879. Het vaderlandsch album, ter welkomstgroet van H.M. de Koningin der Nederlanden, te Amsterdam, op den 22sten April 1879, aangeboden (Amsterdam: Van Bonga), p. 13. [Google Books]
• Cat. Amsterdam 1882. Catalogus van de tentoonstelling van kunstwerken door vrouwen vervaardigd, in de kunstzaal van het Panorama-gebouw, Plantage tegenover Artis (Amsterdam: Roeloffzen & Hübner), p. 6. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1883. Geïllustreerde officiëele catalogus der afdeeling schoone kunsten van de internationale tentoonstelling te Amsterdam. bevattende ongeveer 200 reproductien van de oorspronkelijke teekeningen der kunstenaars, uitgegeven onder directie van F. G. Dumas (Parijs: L. Baschet / Amsterdam: L. van Bakkenes & Co / Parijs: K. Nilsson), p. 18. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1889. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, te Amsterdam, in den jare 1889 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 16. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1892. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, te Amsterdam, in den jare 1892 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 13. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1895. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, te Amsterdam, in den jare 1895 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 11. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1903. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, te Amsterdam, in den jare 1903 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 16. [internet archive en RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1913. Tentoonstelling “De Vrouw” 1813-1913. Afdeeling Beeldende Kunsten (Amsterdam), p. 7 en 15. [Atria]
• Cat. Amsterdam 1919. Catalogus van de collectieve bijdrage der Nederlandsche beeldende kunstenaars aan “Het Nationaal Zeemansfonds” (Amsterdam: Stedelijk Museum). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1882. Catalogus van de Tentoonstelling van Kunstwerken van levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae (Amsterdam: Erven H. van Munster & zoon), p. 8. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1886a. Catalogus van de kunstwerken, geschonken aan het ondersteuningsfonds, opgericht door het Nederlandsch Onderwijzers-Genootschap, tentoongesteld in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae. 14 Februari 1886 (Amsterdam), p. 11. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1886b. Tentoonstelling van Teekeningen van levende meesters. October 1886 (Amsterdam: Erven H van Munster & Zoon), p. 9. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1887. Tentoonstelling van Kunstwerken van levende meesters. October 1887 (Amsterdam: erven van H. Munster & zoon). p. 10. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, De Onafhankelijken, 1919. Catalogus voor de dertiende tentoonstelling van de Vereeniging van Beeldende Kunstenaars “De Onafhankelijken” (Amsterdam: Stedelijk Museum) [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, De Onafhankelijken, 1921. De Onafhankelijken: XVIe tentoonstelling (Amsterdam, Stedelijk Museum). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, De Onafhankelijken, 1922. De Onafhankelijken (Amsterdam, Stedelijk Museum). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1917. Tentoonstelling van teekeningen, aquarellen, pastellen, wit en zwart, grafische werken, beeldhouwwerk, benevens een afzonderlijke afdeeling “Het dier”, door de leden der vereeniging (Amsterdam, Stedelijk Museum). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1918a. Zeven en twintigste jaarlijksche tentoonstelling: tentoonstelling van schilderijen, grafische werken en beeldhouwwerken door leden der vereeniging (Amsterdam, Stedelijk Museum). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1918b. Tentoonstelling van aquarellen, teekeningen, pastellen, wit en zwart, grafische werken, beeldhouwwerken en een afzonderlijke afdeeling zelfportret door leden der vereeniging (Amsterdam, Stedelijk Museum). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1919. Acht en twintigste jaarlijksche tentoonstelling (Amsterdam, Stedelijk Museum). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1920. Negen en twintigste jaarlijksche tentoonstelling van kunstwerken door leden der vereeniging (Amsterdam, Stedelijk Museum). [Stedelijk Museum]
• Cat. Den Haag 1881. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters te ’s Gravenhage 1881 (Den Haag: W. Carpentier), p. 15. [RKD Library en Google Books]
• Cat. Den Haag 1884. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters te ’s-Gravenhage, 1884 (Den Haag: Mouton & Co), p. 16. [RKD Library]
• Cat. Den Haag 1887. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters te ’s-Gravenhage 1887 (Den Haag: Mouton & Co), p. 15. [RKD Library]
• Cat. Den Haag 1890. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters te ‘s-Gravenhage 1890 (Den Haag: Mouton & Co), p. 15. [RKD Library]
• Cat. Den Haag 1893. Tentoonstelling van kunstwerken. ’s-Gravenhage 1893 (Den Haag: Mouton & Co), p. 14. [Google Books en RKD Library]
• Cat. Den Haag 1896. Lijst van kunstwerken van levende meesters te ’s-Gravenhage, 1896 (Den Haag: Mouton & Co), p. 12. [RKD Library]
• Cat. Den Haag 1898. Nationale tentoonstelling van vrouwenarbeid te ’s-Gravenhage juli-september 1898. Catalogus: Beeldende kunsten (Den Haag: Mouton & Co), p. 7. [Atria]
• Cat. Dordrecht 1892. Officieele catalogus der tentoonstelling van oude en nieuwe kunstnijverheid te houden door de Vereeniging Vak en Kunst in Kunstmin te Dordrecht 1892 (Dordrecht: H.R. van Elk), p. 45. [Google Books]
• Cat. Groningen 1883. Lijst van schilderijen van levende Nederlandsche meesters waarvan de tentoonstelling zal plaats hebben van wege het kunstlievend genootschap Pictura, te Groningen (Groningen: J.B. Wolters), p. 10. [RKD Library]
• Cat. Groningen 1889. Lijst van schilderijen van schilderijen van levende Nederlandsche meesters, op de tentoonstelling van wege het genootschap Pictura, te Groningen (Groningen: J.B. Wolters), p. 11. [RKD library]
• Cat. Leeuwarden 1878. Catalogus der tentoonstelling van voorwerpen van nijverheid en kunst, uitsluitend door vrouwen vervaardigd, te houden te Leeuwarden, in den Zomer van 1878 (Leeuwarden: J.R. Miedema), p. 83. [Google Books]
• Cat. Rotterdam 1882. Catalogus der tentoonstelling van schilderijen en andere kunstwerken, in het gebouw der Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1882 ([Rotterdam]), p. 13. [RKD Library]
• Cat. Rotterdam 1885. Catalogus der tentoonstelling van schilderijen en andere kunstwerken, in het gebouw der Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1885 ([Rotterdam]), p. 15. [RKD Library]
• Cat. Rotterdam 1888. Catalogus der tentoonstelling van schilderijen en andere kunstwerken in het gebouw der Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen, te Rotterdam, in 1888 ([Rotterdam]), p. 15. [RKD Library]
• Cat. Rotterdam 1891. Catalogus der tentoonstelling van schilderijen en andere kunstwerken in het gebouw der Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen, te Rotterdam, in 1891 ([Rotterdam]), p. 15. [RKD Library]
• Cat. Rotterdam 1894, Catalogus der tentoonstelling van schilderijen en andere kunstwerken, in het gebouw der Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1894 (Rotterdam: Stefanus Mostert & Zonen), p. 16. [RKD Library]
• Cat. Rotterdam 1898, Catalogus der Tentoonstelling van schilderijen en andere kunstwerken, in het gebouw der Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1898 (Rotterdam: Stefanus Mostert & Zonen), p. 15. [RKD Library]
• Cat. Scheveningen 1902. Exposition internationale à Schéveningue: catalogue de peintures, sculptures et autres œuvres d’art, offertes par des artistes du monde entier pour la Loterie Internationale en faveur des veuves, orphelins et autres indigents Boers (Den Haag: M. v.d. Beek’s Hof-Boekhandel), p. 85. [Delpher]

Overig

• Het gulden boek voor de tuberculeuse kinderen (Rotterdam: W.L. & J. Brusse | Vereeniging tot Bestrijding der Tuberculose, 1908), p. 50. [Delpher]
• Albertine Draayer-de Haas, ‘Kunst: Jacoba A. de Graaff’, De Haagsche vrouwenkroniek 3, nr. 28 (15 juli 1916), p. 2. [Delpher]
• Pieter A. Scheen, Lexicon Nederlandse beeldende kunstenaars 1750-1950, herziene ed. (Den Haag: Scheen, 1981), p. 173-174.
• Den Haag, Rijksdienst Beeldende Kunst, Old Master Paintings. An Illustrated Summary Catalogue (Zwolle: Wbooks, 1992), p. 111, nrs 848-849.
• Norbert Hostyn en Willem Rappard, Dictionaire van Belgische en Hollandse bloemenschilders geboren tussen 1750 en 1880 (Knokke-Zoute: Berko, 1995), p. 197.
• Jean-Marie Duvosquel en Philippe Cruysmans, Dictionaire van Belgische en Hollandse dierenschilders geboren tussen 1750 en 1880 (Knokke-Zoute: Berko, 1998), p. 255.
• Hanna Klarenbeek, Penseelprinsessen & broodschilderessen. Vrouwen in de beeldende kunst 1808-1913 (Bussum: Thoth, 2012), p. 128.
• Denis Laoureux, Le Cercle des femmes peintres, 1888 – 1893 & Kikie Crêvecoeur (2024).
• Uta Römer, ‘Jacoba A. de Graaf’, in Allgemeines Künstlerlexikon – Internationale Künstlerdatenbank – Online, red. Andreas Beyer, Bénédicte Savoy en Wolf Tegethoff (Berlijn en New York: K.G. Saur, 2021). [De Gruyter]